و ديگران را گمراه كند و به هلاكت افكند . زيرا ضعيف مثل غريقى است كه اندكى شنا مىداند و كسانى را در حال غرق شدن مىبيند و دلش مىسوزد و براى نجات آنها خويشتن را به دريا مىزند و در نتيجه خود و ديگران را به هلاكت مىافكند . و اينجا لغزشگاه گامهاى عالمان و عابدان است كه در آشكار ساختن عمل به صاحبان نفس قوى تشبّه مىجويند ولى دل خود را با اخلاص تقويت نمىكنند و اجرشان به سبب ريا ناچيز و باطل مىشود . و درك و فهم اين مطلب جدّا دشوار است و جز شناوران درياى علم اخلاق آن را در نمىيابند . و خلوص در اين مورد با اين نشانه شناخته مىشود كه اگر مردم به يكى از اقران و امثال او اقتدا كردند حالش دگرگون نشود ، و اگر ميل قلبىاش اين است كه او مقتدا باشد در اين صورت آشكار كردن عمل خالى از شوائب ريا نخواهد بود . بيدار باش اكنون كه دانستى ملاك و مناط در صحّت و فساد اعمال همانا قصد و نيّت است ، اين را نيز بدان كه هر عملى كه خالص براى خداى سبحان نباشد و غير او در نظر باشد سزاوار است كه ترك شود ، و اگر خالص براى خداى تعالى و بر قصد صحيحى باشد ، ترك آن به مجرّد وسوسه ها و انديشه هاى شيطانى شايسته نيست . زيرا شيطان نخست به ترك عمل مىخواند و اگر پاسخ مثبت نيافت به ريا دعوت مىكند ، و چون از آن نيز نااميد گشت مىگويد : اين عمل خالص نيست ، بلكه ريائى است ، پس چه فايده اى دارد ؟ امّا اعمال يا از طاعات لازمى است كه مربوط به غير نيست ، مانند نماز و روزه و حج و امثال اينها ، يا از طاعاتى است كه به خلق مربوط است ، مانند امامت و قضاء و حكومت و فتوا دادن و موعظه كردن و تعليم و تدريس و انفاق مال و مانند اينها . امّا قسم اول : اگر قبل از فعل ريا داخل آن شود ، به طورى كه انگيزهء آن ريا باشد نه خلوص و قربت ، بايد آن را رها كرد و از شروع آن خوددارى نمود . و اگر بعد از قصد و عزم و يا مقارن آن پديد آيد ، نبايد عمل را ترك كرد زيرا در آغاز انگيزهء